Η καλλιέργεια της ελιάς αποτελεί μια θεμελιώδη μεσογειακή αγροτική δραστηριότητα στην Ελλάδα, καθώς ευθύνεται κυρίως για την ουσιαστική κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη της χώρας.

Παρόλο που η ελιά είναι ένα από τα καλύτερα εγκλιματισμένα είδη, η συνολική της απόδοση μπορεί να επηρεαστεί σημαντικά από τις κλιματικές αλλαγές. Έτσι, λαμβάνοντας υπόψη την έλλειψη επιστημονικής έρευνας σχετικά με την αξιολόγηση της κλιματικής καταλληλότητας των ελαιώνων σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια, πραγματοποιήθηκε μελέτη μεταξύ της χαρτογράφησης των γεωμορφολογικών παραμέτρων της Ελλάδας (υψόμετρο, κλίση, κλίση και τραχύτητα του εδάφους) και των αντίστοιχων απαιτούμενων ατμοσφαιρικών συνθηκών για την ανάπτυξη της ελαιοκαλλιέργειας (θερμοκρασία, βροχόπτωση και ημέρες παγετού). Κάθε παράμετρος αναταξινομείται για να μεταφραστεί η τιμή της σε βαθμολογία και ο τελικός χάρτης καταλληλότητας είναι το αποτέλεσμα της συγκέντρωσης όλων των χαρτών βαθμολογίας. Μεμονωμένα, η συνολική καταλληλότητα για την καλλιέργεια της ελιάς είναι υψηλή στην Ελλάδα, δεδομένης της εκτεταμένης έκτασής της, με αποτέλεσμα υψηλή βαθμολογία (8-10), γεωμορφολογικές και κλιματικές συνθήκες (34,44% και 59,40% αντίστοιχα) και συνολικές συνθήκες καταλληλότητας (42,00%) για την καλλιέργεια της ελιάς. Στις προσδιορισμένες περιοχές ελαιώνων, το μοντέλο δίνει υψηλή βαθμολογία (8–10) στο 91,59% των περιπτώσεων. Το μοντέλο μπορεί να χαρακτηριστεί από την απλότητα, τη χρηστικότητα, την ευελιξία και την αποτελεσματικότητά του. Η τρέχουσα διαδικασία μοντελοποίησης μπορεί να χρησιμεύσει ως μέσο για τον εντοπισμό κατάλληλων περιοχών για τη βιώσιμη και παραγωγική ανάπτυξη της ελαιοκαλλιέργειας. 

Η συνολική βαθμολογία κάθε σημείου του τελικού χάρτη κλιματικής καταλληλότητας που προκύπτει φαίνεται στην παρακάτω Εικόνα 1. Η χαρτογράφηση προκύπτει προσθέτοντας τις επιμέρους βαθμολογίες κάθε σημείου στους επιμέρους χάρτες σε όλους τους κλιματολογικούς δείκτες και χάρτες παραμέτρων θερμοκρασίας (μέσες ελάχιστες τιμές από Νοέμβριο έως Μάρτιο, μέσες τιμές Ιανουαρίου, μέσες τιμές Ιουλίου και μέσες ετήσιες τιμές) και ημερών παγετού (ετήσιος αριθμός ημερών παγετού και ημέρες παγετού την άνοιξη).

Εικόνα 1. Χάρτης κλιματικής βαθμολογίας.

Όπως αποδεικνύεται (Εικόνα 1), ένα σημαντικό μέρος της Ελλάδας βαθμολογείται με 0, γεγονός που προσδιορίζει πολλά μέρη της χώρας ως κλιματικά ακατάλληλα για την καλλιέργεια ελαιοκαλλιέργειας. Αυτά τα μέρη περιλαμβάνουν τις περισσότερες περιοχές της βορειοανατολικής και κεντρικής Ελλάδας, καθώς και την κεντρική Πελοπόννησο, ειδικά στις ηπειρωτικές και ορεινές περιοχές. Η ίδια κατάσταση παρατηρείται στην περιοχή της Αττικής και σε μικρότερα τμήματα διαφόρων νησιών, όπου η βαθμολογία 0 μπορεί να αποδοθεί είτε στις χαμηλές βροχοπτώσεις είτε στις υψηλές θερμοκρασίες, είτε σε συνδυασμό και των δύο. Ωστόσο, πολλές περιοχές στην κεντρική και νότια Ελλάδα είναι κατάλληλες για ελαιώνες και, αντίθετα, αρκετές άλλες στις οποίες, αν και δεν αντιστοιχούν σε ιδανικές συνθήκες, η καλλιέργεια μπορεί να αναπτυχθεί.
Η συνολική κάλυψη επιφάνειας κάθε βαθμολογίας κλιματικής καταλληλότητας σε όλη την Ελλάδα παρουσιάζεται στην Εικόνα 2. Αποδεικνύεται ότι μια σημαντική κάλυψη 36,29% αντιστοιχεί σε βαθμολογία 0, υπογραμμίζοντας ακατάλληλες συνθήκες για την καλλιέργεια ελιάς. Ωστόσο, πιο εκτεταμένες περιοχές που καλύπτουν το 59,4% της επιφάνειας της χώρας έχουν ως αποτέλεσμα βαθμολογίες από 8 έως 10. Πιο αναλυτικά, παρατηρείται υψηλότερη βαθμολογία (10) στο ανατολικό τμήμα της Κρήτης, καθώς και στα νησιά Κάρπαθος, Αμοργός και Νάξος. Τα κόκκινα αραιά pixel υποδεικνύουν τις βέλτιστες περιοχές λαμβάνοντας υπόψη μόνο τις ατμοσφαιρικές συνθήκες. Οι κύριες εκτεταμένες περιοχές με βαθμολογία 9 (με κίτρινο) είναι το ευρύτερο τμήμα της Κρήτης, τα δυτικά και νότια τμήματα της Πελοποννήσου και ένα ευρύ και ομοιόμορφο τμήμα της παράκτιας περιοχής της Θράκης (βόρεια Ελλάδα). Στις περιοχές που αναφέρθηκαν παραπάνω, βρέθηκαν περιοχές με βαθμολογία 8 για τις ατμοσφαιρικές συνθήκες.

Δεν υπάρχουν περιοχές με βαθμολογίες που κυμαίνονται από 1 έως 5. Αυτή η κατάσταση μπορεί να προκύψει όταν μια παράμετρος για μια συγκεκριμένη τοποθεσία λαμβάνει χαμηλή βαθμολογία. Ταυτόχρονα, σε μια άλλη παράμετρο αποδίδεται μηδενική τιμή. Για παράδειγμα, μια τοποθεσία με βαθμολογία μεγάλου υψομέτρου μπορεί ταυτόχρονα να λάβει μηδενική βαθμολογία για την παράμετρο παγετού. Αυτό υποδεικνύει την ανάγκη επαναβαθμονόμησης του μοντέλου σε μελλοντικές ενημερώσεις, ώστε να διασφαλιστεί μια πιο ισορροπημένη κατανομή των βαθμολογιών.
Ο τελικός χάρτης καταλληλότητας για την καλλιέργεια ελιάς στην Ελλάδα συνδυάζει τους συνολικούς χάρτες γεωμορφολογικής και κλιματικής βαθμολογίας και παρουσιάζεται στην Εικόνα 2. Η τελική βαθμολογία κάθε σημείου υπολογίστηκε προσθέτοντας τις γεωμορφολογικές και κλιματικές βαθμολογίες του χάρτη, εκτός εάν κάποια από αυτές κρίθηκε ακατάλληλη σε οποιονδήποτε από τους δύο χάρτες. Ο χάρτης καταλληλότητας που προέκυψε χρησιμοποιεί μια χρωματική κλίμακα για να δείξει τις συνολικές βαθμολογίες από 1 (χαμηλότερη) έως 10 (υψηλότερη). Το μηδέν υποδηλώνει μη καταλληλότητα.

Εικόνα 2. Χάρτης συνολικής βαθμολογίας καταλληλότητας.

Σύμφωνα με τον τελικό χάρτη καταλληλότητας που προέκυψε (Εικόνα 2), ένα σημαντικό μέρος της χώρας θεωρείται ακατάλληλο για καλλιέργεια ελιάς (βαθμολογία 0). Το επικρατούν κλίμα και το ορεινό έδαφος καθιστούν μεγάλο μέρος της Ελλάδας -ειδικά το βόρειο, το κεντρικό και τις ορεινές περιοχές- ακατάλληλο. Πιο κατάλληλες περιοχές βρίσκονται νοτιότερα. Αν και ο συνδυασμός τόσο των κλιματικών όσο και των γεωμορφολογικών παραμέτρων μπορεί να διαμορφώσει ένα απαγορευτικό περιβάλλον (βαθμολογία 0) για την καλλιέργεια ελιάς σε ένα σημαντικό μέρος της περιοχής που ερευνήθηκε, αποδεικνύεται ότι καλές και υψηλές βαθμολογίες βρίσκονται σε πολλά μέρη σε όλη τη χώρα. Η Ελλάδα έχει σε μεγάλο βαθμό ευνοϊκές συνθήκες για την καλλιέργεια ελιάς, γεγονός που εξηγεί την εκτεταμένη παρουσία της ελαιοκαλλιέργειας. Αυτά τα ευρήματα βασίζονται αποκλειστικά στο κλίμα και τη γεωμορφολογία, εξαιρουμένων παραγόντων όπως η άρδευση, η ποιότητα του εδάφους, το κόστος εργασίας και οι κίνδυνοι από παράσιτα.

Για να διευκρινιστεί και να ενισχυθεί η χρησιμότητα αυτών των αποτελεσμάτων για τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και τα ενδιαφερόμενα μέρη, η μέση βαθμολογία ανά περιφέρεια της Ελλάδας απεικονίζεται στην Εικόνα 3. Η μέση βαθμολογία χωρικής καταλληλότητας υπολογίστηκε, εξαιρουμένων των μηδενικών τιμών που αντιπροσωπεύουν ακατάλληλες τοποθεσίες. Υψηλότερες μέσες βαθμολογίες παρατηρούνται στις περιφέρειες Ξάνθης (8,6) και Ηλείας (8,5), ακολουθούμενες από τις περιφέρειες Μεσσηνίας, Ζακύνθου, Ηρακλείου και Καβάλας (με 8,3 η καθεμία). Αυτός ο υπολογισμός καλύπτει όλες τις περιοχές εντός κάθε περιφέρειας εκτός από τις τοποθεσίες με μηδενικές τιμές. Οι δύο γκριζωπές περιφέρειες στη βόρεια Ελλάδα (Φλώρινα και Καστοριά) δεν εμφανίζουν καταλληλότητα για καλλιέργεια ελιάς.

Εικόνα 3. Μέση βαθμολογία καταλληλότητας ανά περιφέρεια (οι γκρίζες περιοχές υποδεικνύουν απουσία καταλληλότητας).

Η Εικόνα 4 δείχνει τη μέση βαθμολογία καταλληλότητας ανά περιφέρεια της Ελλάδας για τοποθεσίες που προσδιορίζονται ως ελαιώνες από το σύνολο δεδομένων CLC, με σχετικά στατιστικά στοιχεία. Η περιφέρεια Ξάνθης έχει την υψηλότερη μέση βαθμολογία (9,0), ακολουθούμενη από τις περιφέρειες Ζακύνθου και Ηλείας (8,7). Οι δυτικές, νότιες και περιοχές της Κρήτης στην Ελλάδα ως περιοχές με υψηλές βαθμολογίες καταλληλότητας. Συνολικά, η Εικόνα 4 ευθυγραμμίζεται με γνωστά πρότυπα παραγωγικότητας των ελαιόδεντρων.

Εικόνα 4. Μέση βαθμολογία καταλληλότητας ανά περιοχή σε ελαιώνες σύμφωνα με το CLC (οι γκρίζες περιοχές υποδεικνύουν απουσία καταλληλότητας).

Συμπεράσματα

Τα συμπεράσματα που προκύπτουν από την παρούσα έρευνα μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

• Μεμονωμένα, η συνολική γεωμορφολογική και κλιματική καταλληλότητα για την καλλιέργεια ελιάς στην Ελλάδα είναι υψηλή.
• Εμφανίζεται μια αρκετά εκτεταμένη περιοχή (34,44% επιφανειακή κάλυψη) με πολύ υψηλές γεωμορφολογικές συνθήκες για την καλλιέργεια της ελιάς.
• Οι μεγάλες εκτάσεις (59,4% κάλυψη επιφάνειας) έχουν ως αποτέλεσμα πολύ υψηλές κλιματικές συνθήκες για την καλλιέργεια της ελιάς.
• Ο συνδυασμός της γεωμορφολογικής καταλληλότητας και της χαρτογράφησης της κλιματικής καταλληλότητας αναδεικνύει ένα σημαντικό μέρος της έκτασης της χώρας (περίπου 60%) που εμφανίζεται με πολύ υψηλή βαθμολογία για τους ελαιώνες.
• Συνολικά, το μοντέλο καταλληλότητας της ελιάς μπορεί να χαρακτηριστεί ως αποτελεσματικό.
• Οι παρατηρούμενες διαφορές μεταξύ του τελικού χάρτη καταλληλότητας που προκύπτει από το μοντέλο και των καταγεγραμμένων περιοχών καλλιέργειας ελιάς στην Ελλάδα (CLC) μπορούν να δικαιολογηθούν από την εφαρμογή περιορισμένων κλιματικών και γεωμορφολογικών στοιχείων στο μοντέλο.
• Αυτό το έγγραφο παρέχει δεδομένα χαρτογράφησης που θα βοηθήσουν τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής να οργανώσουν τον γεωργικό τομέα. Οι πληροφορίες σχετικά με την τοποθεσία και τις βαθμολογίες καταλληλότητας υποστηρίζουν στοχευμένα μέτρα για την καλλιέργεια της ελιάς, συμβάλλοντας στη δημιουργία τεκμηριωμένων σχεδίων βιωσιμότητας για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
• Η τρέχουσα διαδικασία μοντελοποίησης μπορεί να χρησιμεύσει ως εργαλείο για τον εντοπισμό κατάλληλων περιοχών για την ανάπτυξη βιώσιμης και παραγωγικής ελαιοκαλλιέργειας.
• Το μοντέλο χαρακτηρίζεται από απλότητα, χρηστικότητα και ευελιξία.
• Η εισαγωγή στο μοντέλο περιβαλλοντικών παραμέτρων που επηρεάζονται από τη μελλοντική κλιματική αλλαγή μπορεί να δημιουργήσει έναν νέο χάρτη κλιματικής καταλληλότητας.

Πηγή

Mapping the Climatic Suitability for Olive Groves in Greece, (2025).

Ioannis Charalampopoulos, Fotoula Droulia, Androniki Mavridi and Peter A. Roussos.

https://doi.org/10.3390/agronomy15112604